De mysterieuze schilderijen en de geheimzinnige karakters op de papierrollen in het huis van zijn buurman waren het begin van de loopbaan van Henk Schulte Nordholt. Toen hij ging studeren, viel de ene na de andere studie af: rechten is te saai, geschiedenis kwam te dicht bij zijn vader, hoogleraar Amerikaanse geschiedenis in Leiden, dus bleef sinologie over. Half jaren tachtig verhuisde hij naar communistisch China. “Ik stapte een onbekende wereld binnen, waar ik over gestudeerd had. Ik kon Chinees wel lezen, maar praktisch niet spreken, maar dat heb ik snel ingehaald.” Henk werkte en woonde twintig jaar in China, publiceerde verschillende boeken en houdt lezingen over deze wereldmacht.

Lotsbestemming

In 2014 schudde Henk de hand van Xi Jinping. “Ik stond op de gastenlijst bij een officieel staatsbezoek naar Nederland. Ik dacht dat hij op de dag af even oud was als ik, dat wilde ik met hem delen. Toen ik oog in oog met hem stond, was dat wel indrukwekkend. Hij is lang, zeker voor een Chinese man, zeker 1.85 meter. Hij keek stralend uit zijn ogen, heel anders dan de partijbonzen die ik in mijn tijd heb ontmoet. Onze verjaardagen bleken niet op dezelfde dag te vallen, maar Xi noemde het toch, heel charmant, een ‘lotsbestemming’ dat we elkaar ontmoetten.”

Van Mao Zedong naar Xi Jinping

Leek Xi Jinping aanvankelijk een hervormingsgezinde leider, dat beeld is in de loop der jaren drastisch bijgesteld. Zo heeft hij ervoor gezorgd dat hij langer kan regeren dan de twee regeringstermijnen die in de grondwet stonden. Henk: “Zijn grote voorbeeld is Mao, die is op zijn 82^ste in het harnas gestorven. Ik denk dat Xi Jinping dat wil evenaren. Het gezegde is niet voor niks: macht corrumpeert en absolute macht corrumpeert absoluut.”

Het idee dat China ooit een democratisch land zou kunnen worden, heeft Xi Jinping in de kiem gesmoord, legt Henk uit. Eerder werd gedacht dat er in China moest worden gewerkt aan huisvesting, sociale zekerheid en een zekere welvaart voordat de politiek kon hervormen. “Maar dat idee, die gefaseerde invoering van democratie, heeft Xi volledig losgelaten. Zijn partijtheoreticus heeft gezegd dat het huidige Chinese systeem beter is dan het westerse systeem. Democratie leidt tot chaos, corruptie en het onvermogen om beslissingen voor de lange termijn te nemen, volgens hem. Bovendien wordt dan de wil van het volk niet meer gevolgd.”

Gevolg: de communistische partij graaft zich steeds verder in. En was er eerder nog een zekere vrijheid, zo lang het de zittende macht niet bedreigde, maar daar is met Xi Jinping definitief afscheid van genomen. “Hij heeft totalitaire opvattingen, ieder partijlid moet denken als de leider. Oppositie is uit den boze, met name georganiseerde oppositie. Dus als je kritische uitspraken doet op de Chinese Whatsapp, dan word je vrij snel opgespoord, dan heb je een aanvaring met het regime.”

Plein vol verzet, plein vol geweld

Een contrast met de jaren tachtig, toen Henk naar China verhuisde. Toen waaide er een hervormingsgezinde wind, maar daar kwam een einde aan toen de voormalige liberale partijleider Hu Yaobang kwam te overlijden. Jongeren verzamelden zich op het Plein van de Hemelse Vrede om hem te herdenken. “Ze legden daar kransen, maar dat veranderde al snel in een grote politieke beweging. De ene dag stonden er een paar honderd studenten op het plein, de volgende dag was dat aantal verdubbeld. Zhao Ziyang, de andere leider van de hervormingsgezinde beweging, steunde de studenten. Maar de hardliners van het regime brachten de topleider Deng Xiaoping op ander gedachten. De studenten waren geïnfiltreerd door het westen, zeiden ze tegen hem, en hij gaf de opdracht om het plein te ontruimen.” In de nacht van 3 op 4 juni werd het plein gewelddadig ontruimd. Honderden, misschien duizenden slachtoffers vielen.

Als het Romeinse Rijk

Gaan we verder terug in de Chinese geschiedenis, dan zien we overeenkomsten met het westerse denken over vrijheid en democratie. “In 1911 moest het Chinese keizerrijk plaatsmaken voor de Republiek China. Zij kozen voor een systeem dat leek op het westerse model, inclusief een trias politica, waarbij de wetgevende macht is gescheiden van de uitvoerende macht en de rechterlijke macht. Er werden vrije verkiezingen uitgeschreven, de laatste die in China zijn gehouden. Maar al snel schafte president Yuan Shikai het parlement af en benoemde zichzelf tot keizer.”

Waarom die weerstand tegen Westerse democratie? De verklaring daarvoor vindt Henk in de vroegste geschiedenis van China. “Waar onze historie teruggaat tot ongeveer de zestiende eeuw, is China al sinds duizend voor Christus een politieke eenheid met min of meer hetzelfde gedachtengoed. Zij waren altijd de dominante mogendheid in Azië. Rond het jaar 200 voor Christus werd China een verenigd rijk, je kunt China zien als een Romeins rijk dat nooit ten onder is gegaan.”

Verzet tegen Japan

Bepalend voor de huidige Chinese identiteit was de Tweede Wereldoorlog, die in China ‘de oorlog van het verzet tegen Japan’ wordt genoemd. “Japan heeft daar acht jaar lang vreselijk huisgehouden. En toen die oorlog was afgelopen, vochten twee grote partijen, de Kuomintang van Chiang Kai-shek tegen het communisme van Mao. De communisten waren beter georganiseerd en kregen steun vanuit de Sovjet Unie. In 1949 kwam Mao aan de macht.”

Nu zet China erop in om in 2049, dus honderd jaar later, weer wereldleider te zijn. “Ja, in China denken ze in lange termijnen. Zo hebben ze tien jaar geleden uitgesproken dat China in 2049 het mooiste, schoonste en meest welvarende land zal zijn.”

Startschot voor ongebreideld kapitalisme

Toen Henk in de jaren tachtig voor het eerst in China kwam, was het land straatarm. De rijkdom in het land is enorm gegroeid. “Deng Xiaoping zei: het maakt me niet uit of een kat wit of zwart is, als hij maar muizen vangt. En: het is glorieus om rijk te zijn. Dat was het startschot voor een fase van rauw kapitalisme. Iedereen werkt keihard, er is geen verschil tussen werk en privé, en de rijkdom is enorm gegroeid.” Nu is Europa afhankelijk van China, zowel voor grondstoffen als producten. In 2001 trad China toe tot de WTO, de wereldhandelsorganisatie, waardoor ze ook toegang kregen tot de markt in de Verenigde Staten. “Lang was de gedachte ook dat we door wederzijdse handel ook politiek naar elkaar zouden toegroeien, maar dat is helaas een misvatting gebleken.”

Nieuwe zijderoute

De laatste jaren is China vooral bezig met The Belt and Road Initiative (BRI), ook de nieuwe zijderoute genoemd. Het land richt zich op de global south, de landen ten zuiden van de evenaar. Met kapitaal en technologie investeert het land daar enorm, met twee motieven: “China heeft genoeg om te exporteren, zowel kennis als materiaal. Ze creëren hun eigen exportmarkt, met deals op het allerhoogste niveau. Bovendien sluit het politieke systeem van die landen goed aan bij China, het zijn landen waar de regeringen er ook wel oren naar hebben om de eigen bevolking goed in de gaten te houden.” Zo heeft China zichzelf in een bijna onaantastbare positie gemanoeuvreerd.

De politieke toekomst van China ziet Henk niet rooskleurig in. Een doodgeslagen samenleving, noemt hij het land. “De aloude angst voor luan, voor chaos, zit zeer diep Door een fijnmazig systeem van controle wordt ieder verzet in de kiem gesmoord. Jongeren zeggen: ik werk helemaal niet meer. Rijken stemmen met hun voeten, ze exporteren hun kapitaal.”

Het land is niet opgevoed in democratie, dus waarschijnlijk is China – ook als Xi Jingping overlijdt – niet klaar voor een volledige democratie. Een tussenvorm is misschien wel mogelijk. Een soort verkamerd regeringssysteem, waarbij de uiteindelijke macht bij verlichte technocraten ligt, maar waarbij het volk en speciale groepen mee kunnen praten over de koers van het land. Dat zou het land van de nodige zuurstof voorzien. “Een totale verandering, waar de demonstranten op het plein van de Hemelse Vrede in 1989 voor pleitten, is nu volstrekt ondenkbaar. Iedereen die wil demonstreren, wordt genoteerd of gearresteerd. Er moet een nieuwe politieke cultuur ontstaan. China is een land dat technologisch en economisch, maar ook op gebied van filosofie en cultuur veel te bieden heeft. Ik heb een groot vertrouwen in het Chinese volk. Ze zijn leergierig, creatief en altijd bereid om zichzelf en hun land te verbeteren. Uiteindelijk komt het goed met China.”

Luister ook naar de podcast: China is een nieuw rijk met oude ambities