Mark Lievisse-Adriaanse is geboren in 1994, net als ik. Dus eigenlijk zijn we allebei te jong om, zoals Mark dat noemt, ‘the end of history’ bewust te hebben meegemaakt. “Het huwelijk tussen liberale democratie en marktkapitalisme heb ik nooit gevierd. Wij groeiden op met 9/11, de inval in Irak, de moord op Fortuin. Ik was veertien, vijftien toen de financiële crisis zich afspeelde. Dat is de leeftijd dat je kranten gaat lezen, het nieuws volgt, op Twitter zit. Dat zijn vormende momenten die je beeld op de wereld beïnvloeden. Die gebeurtenissen maakten voor mij scheuren in het liberale geloof, ik zag dat het systeem niet onfeilbaar was.”
Turbulentie
Kort nadat Mark zijn studie politicologie en filosofie afrondde, stond op z’n kop. Brexit, Trump aan de macht, het waren turbulente tijden en hij zag de democratie veranderen. “Enorm ontwrichtende gebeurtenissen, en ze leken volstrekt onvoorstelbaar.” Of toch niet? In aanloop naar de verkiezing van Trump waren er al onderzoeken die aantoonden dat de economische ongelijkheid in de Verenigde Staten zo groot was, dat er van politieke gelijkheid ook geen sprake was. Mark: “Als je denkt dat de democratie in Amerika goed functioneerde voor Trump, en dat alles weer goed wordt als Trump aftreedt, dan heb je het mis. Want dan begrijp je niet hoe de democratie in crisis is gekomen. En ik vroeg me af: waarom functioneert die democratie nou niet? Dat komt niet door de populisten, dat komt omdat Amerika eigenlijk een oligarchie was, waarin grote bedrijven en steenrijke particulieren het voor het zeggen hebben.”
Conflict organiseren
Om zijn boek ‘Wat iedereen aangaat’ te kunnen schrijven, heeft Mark zich drie jaar ondergedompeld in alles wat met democratie te maken heeft. Wat is democratie nou eigenlijk? Mark bekijkt dat begrip heel breed, hij ziet het als de organisatie van conflict, bijvoorbeeld over de vraag hoe de samenleving eruit moet zijn. Andere normen en waarden, andere opvattingen over rechtvaardigheid, vrijheid en wat een goed leven eigenlijk is. “Dat is de eerste pijler. De tweede is de macht om de uitkomsten van die conflicten te kunnen doorvoeren in systemen. Als je het zo bekijkt is democratie de manier waarop mensen samen vormgeven aan hun lotsbestemming, hoe ze een conflict daarover organiseren en de macht hebben om die uitkomst werkelijkheid te laten worden.”
Rood vakje
Dat betekent automatisch dat democratie veel meer is dan eens in de vier jaar – nouja, de laatste tijd iets vaker – een vakje rood kleuren in het stemhokje. Mark noemt dat het neoliberale idee van democratie, alsof wij een dienst afnemen bij de overheid. “Democratie is de alledaagse praktijk. Democratie is gedrag, de normen en waarden samen vaststellen, de activiteiten in een buurthuis.” In zijn tijd als politiek verslaggever hoorde hij vaak dat het Binnenhof het hart is van de Nederlandse democratie. Maar is dat echt zo? “Nee. Democratie is wat we elke dag met elkaar doen, de bedrijven waar we werken.”
Markt aan de macht
Niet alleen in Amerika is de democratie verzwakt door het grote geld, ook in Europa hebben we te maken met de macht van florerend kapitalisme. “De overheid jaagt de marktwerking aan, bijvoorbeeld door handelsverdragen en het privatiseren van voorzieningen. Het idee is dat kapitaal vrij moet kunnen stromen over de wereld. In mijn boek vergelijk ik dat met een snelweg, terwijl de democratie nog een dorpsweg is. Bedrijven kunnen over die snelweg in korte tijd naar hun bestemming, de democratie heeft daar meer tijd voor nodig. En daardoor zijn we de grip op de financiële markt kwijt.”
Kapitalocratie, noemt hij dat. Elon Musk is de verpersoonlijking daarvan, hij had grote invloed op de politiek van Trump (en misschien heeft hij dat nog steeds). Mark: “Maar ook Obama zat aan tafel met grote tech-bedrijven om beleid te vormen.”
Natuurverschijnsel
Je zou kunnen denken: zo werkt de wereld nou eenmaal. Maar daar neemt Mark geen genoegen mee. “Het is geen natuurverschijnsel, het is het gevolg van politieke keuzes. Neem nou techbedrijven, zoals Meta, Amazon of Apple. Die bedrijven zijn zo groot geworden omdat de wet dat toestond. Ze konden bijvoorbeeld concurrenten kopen voordat die een bedreiging werden. En het lijkt alsof de omvang van big tech geen probleem is, omdat consumenten niet voor de dienstverlening betalen. Maar probeer maar eens van Facebook af te gaan: weg zijn je foto’s en jarenlange communicatie.”
Is het tij nog te keren? Kunnen we de grip op techbedrijven terugpakken? Kapitaalstromen afremmen en bedrijven democratiseren, waardoor een betere balans ontstaat tussen gemeenschap, democratie en economie? “Eerlijk gezegd: ik weet het niet. Het valt niet mee om een betere democratische toekomst te visualiseren. Maar we moeten het wel proberen, want er is geen democratische toekomst mogelijk met bedrijven die zo groot zijn. Dus we moeten iets aan de macht van het kapitaal doen om onze democratie te beschermen.”
Luister naar ons gesprek in de podcast Democratie, macht en het gekaapte vliegtuig
Foto: Markus Spiske (Unsplash)