Als filosoof kijkt Lisa Herzog in eerste instantie naar de beroemde Amerikaanse filosoof John Dewey als we het hebben over een definitie van democratie. Volgens hem is democratie eigenlijk een levensvorm. ‘Het gaat om de vraag hoe we met elkaar omgaan in het alledaagse leven’, interpreteert Lisa zijn woorden. ‘Zien we elkaar als moreel en gelijkwaardig? Of hebben we hiërarchieën waar de ene dan hoger staat dan de andere? Als je er zo naar kijkt, zie je ook dat democratie als politiek systeem pas goed werkt als het is gebaseerd op sociale normen die erbij passen.’
Gelijkwaardige collega’s
Lisa pleit voor meer democratie, ook buiten de politiek. ‘Onze economie is de afgelopen decennia ingericht op een manier die niet past bij onze democratische waarden. Dat moet echt anders.’ Het bedrijfsleven is inderdaad niet erg democratisch. Promoties worden niet bepaald door een systeem waarbij iedereen kan stemmen. Of toch? ‘Veel mensen ervaren wel bepaalde dimensies van hun werk als democratie, bijvoorbeeld in de gelijkwaardige relatie met collega’s, en de overlegstructuren waarin iedereen zijn eigen perspectief kan inbrengen. Maar structureel is het niet.’
In Nederland valt zo’n 72% van de werknemers onder een CAO, ook een democratische structuur. ‘Maar de EU-richtlijn is dat dat omhoog moet naar minimaal 80 procent, dus er is werk aan de winkel.’ Bovendien is de werkplek niet voor iedereen even democratisch. Mensen uit bevoorrechte milieus hebben vaker invloed en autonomie, terwijl minder aantrekkelijke banen bij andere groepen terechtkomen.
Stemmen op de baas
Wat betekent democratie eigenlijk op de werkvloer? Volgens Lisa begint dat niet bij abstracte modellen, maar bij iets heel concreets: de manier waarop mensen met elkaar samenwerken. Dat kan verschillende vormen aannemen. ‘In sommige gevallen betekent het dat werknemers invloed krijgen op wie hen aanstuurt. In zo’n situatie wordt de baas niet benoemd, maar democratisch gekozen. In andere modellen draait het om vertegenwoordiging, waarbij zowel werknemers als investeerders een stem hebben in het bestuur.’ In Duitsland wordt al gewerkt met zo’n systeem, waarbij in het bestuur niet alleen de aandeelhouders vertegenwoordigd zijn, maar ook de medewerkers. Een ander model zou twee ‘kamers’ kunnen zijn, eentje met werknemers en eentje met investeerders, die gezamenlijk beslissingen moeten nemen. ‘Uiteindelijk gaat het om de vraag hoe in werkteams collega’s onderling met elkaar omgaan. En voor veel dingen vragen ik me af: hebben we eigenlijk managers nodig? Afschaffen zal niet mogelijk zijn, maar managementrollen kunnen misschien rouleren. En veel kunnen mensen onderling regelen.’ Wat past bij een fabriek, werkt niet per se in een ziekenhuis of een IT-bedrijf. Juist daarom is experimenteren belangrijk, zoeken naar een vorm die recht doet aan zowel efficiëntie als gelijkwaardigheid.
Leren discussiëren
Het voordeel van zo’n democratische werkvloer is niet alleen een gemotiveerde groep werknemers die zich gehoord, gezien en vertegenwoordigd weet, maar ook het zogenaamde spill over effect. Daar wordt momenteel veel onderzoek naar gedaan, vertelt Lisa. ‘De hypothese is dat mensen op hun werk vaardigheden leren, die ze ook buiten het werk gebruiken. Ze leren discussiëren, verschillende perspectieven onderzoeken, en oplossingen te vinden. De eerste uitkomsten laten geen een-op-een verband zien, het is wat ingewikkelder.’
Je zou zelfs kunnen bedenken dat er andere mensen in de politiek actief worden, dankzij de ervaringen die ze opdoen op hun werk. ‘Vroeger kwamen goede onderhandelaars via de vakbond nog wel eens de politiek in, maar de laatste tijd gebeurt dat niet veel meer. Meer democratie op het werk, zou mogelijk een breder spectrum van mensen in de politiek kunnen bewerkstelligen.’
Verlies aan vrijheid
Als we niets veranderen, worden de verschillen op de werkvloer groter, zegt Lisa. ‘Sociaal gezien lijken we terug te gaan naar een feodale maatschappij, waar de sociale klassen van elkaar afgesloten zijn. En dat is eigenlijk voor iedereen een verlies aan vrijheid. Want je moet dan de codes en de normen van je eigen klasse volgen. En je hebt minder mogelijkheden om met alle mensen als gelijkwaardig te interacteren.’
Maar we moeten niet alleen kijken naar efficiency en winstoptimalisatie, ook niet als het gaat over democratie op de werkplek. Dat is te beperkt, volgens Lisa. ‘Dat is een instrumentele manier om ernaar te kijken. Nee, democratie is een waarde in zichzelf.’ En om dat voor elkaar te krijgen, moeten de sociale normen veranderen. ‘Ik ben beïnvloed door Kwame Anthony Appiah en zijn boek The Honor Code. Hij beschrijft dat veranderingen in het verleden plaatsvonden omdat bepaald gedrag niet meer als eervol werd gezien. Zo zou het kunnen werken: een samenleving waarbij bedrijven die alleen op winst gericht zijn, niet meer als eervol worden gezien. En bedrijven die de werknemers, de maatschappij, de natuur in acht nemen, juist wel. Mensen blijven toch sociale dieren, die graag respect willen van anderen.’
Luister naar de podcast met Lisa Herzog: Democratie op de werkvloer.
Foto: Jon Tyson (Unsplash)