De rol van werk in de samenleving is de rode lijn door de loopbaan van Karen van Oudenhoven, van huis uit psycholoog. “Werk heeft invloed op hoe het met mensen gaat”, legt ze uit. “Werk zorgt voor inkomen, maar ook voor een gevoel van eigenwaarde, verbinding met andere mensen, en zingeving.” Voilà haar raakvlak met de NSvP (waarvan Karen jarenlang bestuurslid was), een stichting die zich al honderd jaar inzet voor de menselijke kant van werk. Haar specialiteit: diversiteit en de veerkracht van de samenleving. De veerkracht van de samenleving hangt sterk samen met de verbindingen die er tussen mensen bestaan Waar sterke verbindingen bestaan gaan mensen bij tegenslag sneller aan de slag om  oplossing te realiseren; hun geneigdheid tot collectieve actie maar ook hun creativiteit zijn groter . Bovendien zorgt verbinding ervoor dat de stress bij een tegenslag minder groot is.”

Creatieve oplossingen

Bij het zoeken van oplossingen bij tegenslag of onverwachte omstandigheden, speelt creativiteit een rol. Dat zien we ook op de werkvloer. Daar gedijt creativiteit als mensen ruimte krijgen om met elkaar te experimenteren in werkwijzen en aanpak. “Dingen uitproberen om tot een oplossing te komen is noodzakelijk. En helaas, die ruimte bestaat er op het werk niet altijd.”

Ze verwijst daarbij naar bureaucratische werkprocessen, die mensen juist tegenwerken als ze creatieve oplossingen proberen te vinden. Voorbeelden genoeg, zoals in de zorg. “Mensen met veel passie voor hun werk verlaten de zorg, omdat ze formulieren moeten invullen en aan regels moeten voldoen. Hun passie voor het zorgvak wordt niet gevoed door de manier waarop ze hun werk moeten doen.”

Een werkomgeving zoals de zorg zonder regels en protocollen is onrealistisch, dat weet Karen ook. Toch pleit ze voor meer ruimte voor creativiteit en eigen initiatief. Is daar geen ruimte voor, dan gaat het mis. “In  ons onderzoek in het sociaal domein zie je dat het voor professionals heel lastig is om eigen afwegingen te maken. Als je inschat dat iemand echt geholpen is met een rolstoel maar de persoon strikt genomen niet aan de voorwaarden voldoet, kun je iemand dan toch die rolstoel geven? Er ontstaat steeds meer het besef bij de overheid dat die ruimte belangrijk is, maar er zijn nog steeds teveel drempels om echt met een integrale, menselijke blik te kijken.

Waardevol werk

De Nederlandse arbeidsmarkt is krap, en toch staan er mensen buiten het arbeidsproces en zitten er mensen klem in banen waar ze ongelukkig van worden. Dat kan beter, ziet Karen. “We zetten de factor mens nog onvoldoende in om te bereiken wat we als samenleving willen bereiken. Er zijn mensen die voelen dat hun werk geen waarde toevoegt, mensen die graag het arbeidsproces willen binnenkomen maar waar dat door een beperking niet lukt, migranten die hier door wet- en regelgeving niet kunnen werken.”

Dat draagt niet alleen bij aan de productiviteit van ons land, maar ook aan een veerkrachtige samenleving. “Mensen zijn geen radartje in een machine. Je wilt mensen aanspreken op hun talenten en hun drijfveren voor het werk wat ze doen.”

Werk + zorg + sport + mantelzorg

Werk kan betaald zijn, maar ook onbetaald. Veel mensen doen aan mantelzorg en Nederland is kampioen vrijwilligerswerk. Bij de sportvereniging of bij de vele burgercollectieven in ons land.   We beschouwen beide vormen van participatie nu nog te veel los van elkaar. Het ministerie van Sociale Zaken zet zich in om zoveel mogelijk mensen aan het werk te krijgen – en met succes, de arbeidsparticipatie van met name vrouwen is enorm gestegen – terwijl andere departementen zoals VWS die een appel doen op mensen voor mantelzorg. Beleidsterreinen die allemaal een beroep doen op tijd van mensen komen onvoldoende bij elkaar en dat zorgt voor een onrealistisch plaatje van wat mensen allemaal moeten doen. Veertig uur werken, kleine kinderen opvoeden, sporten, een sociaal leven en een zware mantelzorgtaak, dat is niet te combineren.”

Dat zie je ook aan de cijfers: het aantal mensen met burnout-klachten neemt toe, mensen die instorten doordat de combinatie werk, kinderen, vrijwilligerswerk en zorg te zwaar is. Als samenleving stellen we hoger eisen, en die kunnen zwaar drukken. “Jongeren moeten een goede opleiding volgen, carrière maken. En als je kinderen hebt moet je veel meer doen dan onze ouders vroeger deden. En het moet allemaal perfect. Terwijl we als samenleving moeten bedenken: is steeds meer presteren nu wat bijdraagt aan ons welzijn?

Winst of welzijn?

Als maatschappij staan we voor de keuze: zetten we in op winstmaximalisatie, of kiezen we voor welzijn? “In de samenleving is meer waardering voor economische participatie, dat moet veranderen.” Daar is draagvlak voor, weet Karen. Het SCP deed een toekomstverkenning naar werk in 2050, waarbij mensen konden meedenken over het ecologisch, economisch en maatschappelijk perspectief, zowel individueel als gezamenlijk. Uitkomst: solidariteit is belangrijk. “Geen winst voor een kleine groep, maar denken aan mensen die niet kunnen meekomen in de samenleving. Mensen zijn bereid om daar een prijs voor te betalen. Misschien worden we dan iets minder rijk, maar dan zijn we wel een stuk gelukkiger.”

Ik moest denken aan het citaat van Einstein: niet alles wat we meten, is belangrijk. En niet alle belangrijke dingen zijn te meten. Zo kijkt Karen ook naar onbetaald werk. Bij de totstandkoming van de participatiewet, tien jaar geleden, is door het SCP, gewaarschuwd dat de focus te eenzijdig op betaald werk lag. “Er is nou eenmaal een groep mensen voor wie dat niet realistisch is. En als je betaald werk het uitgangspunt is, lijk je als burger niet mee te tellen als je geen betaald werk doet, terwijl je op een hele zinvolle manier bijdraagt.”

Maximale economie

De arbeidsmarkt moet dus veranderen. Dat gaat Karen niet snel genoeg. “Al tijdens mijn studie, inmiddels zo’n 35 jaar geleden, was voor iedereen duidelijk dat mensen belangrijk zijn en dat de manier waarop de arbeidsmarkt is georganiseerd, best ouderwets is. En dat is nog steeds onvoldoende veranderd. Bij sollicitatiegesprekken wordt nog steeds te vaak bedacht: wie willen we hebben, in plaats van: wat komt iemand brengen. We vertrekken niet vanuit iemands kracht en passie. Mijn droom is dat we dat meer gaan doen. Dat is niet alleen goed voor het individu, maar voor de hele samenleving.”

Luister naar het gesprek: Hoe bouwen we veerkracht op ons werk?

Foto:  Mark Owen Wilkinson Hughes (Unsplash)