Het stond breeduit in alle kranten: pensioenfonds ABP stopte met de investeringen in fossiele brandstoffen. Een groot succes van Fossielvrij NL, waar Hiske Arts campagneleider is. “We proberen met de organisatie burgermacht op te bouwen als tegenkracht tegen de fossiele industrie. Die hebben een enorme macht, niet alleen omdat ze onze energie leveren, maar ook bepalen ze via reclames de verhalen die we elkaar vertellen.” Hiske kon bijna niet geloven dat het echt waar was, dat ABP daadwerkelijk ging stoppen. En dat juist zij verbaasd was, zegt genoeg. Hoe kan het dat we ons bepaalde veranderingen niet kunnen voorstellen, vraagt Hiske zich af.
Klimaatdoelen in gevaar
Er circuleren ontzettend veel verhalen, die we elkaar vertellen over klimaatverandering en energietransitie. En ze zijn niet allemaal waar. Hiske heeft een goed voorbeeld, over klimaatdoelen die bedrijven nastreven. Daar doet ING onderzoek naar. Tijdens de corona-pandemie lieten de cijfers in hun rapportages wat bijzonders zien. “De luchtvaart zou zo z’n klimaatdoelen niet halen. Een gek verhaal, dat te maken heeft met het verschil tussen relatieve uitstoot en absolute uitstoot. Er werden toen bijna geen vluchten uitgevoerd en de vliegtuigen die wel opstegen, zaten amper vol. Dus de relatieve uitstoot per passagier was enorm. De klimaatcijfers zagen er beter uit toen na corona weer volop werd gevlogen, toen was die relatieve uitstoot per passagier gunstiger. Terwijl er meer en meer gevlogen werd en de uitstoot maar groeit en groeit.”
Vliegen op frituurvet
Nog zo’n verhaal: duurzame vliegtuigbrandstoffen. De luchtvaartindustrie heeft de mond vol over sustainable aviation fuels, maar volgens Hiske is dat ook larie. “De fossiele industrie en de luchtvaartindustrie hebben dat begrip bewust de wereld in geholpen,” zegt ze. “Zelfs de rechter heeft bepaald dat die brandstof niet duurzaam genoemd mag worden. Het leidt nog steeds tot ontbossing, tot opwarming van de aarde, het is geen duurzame brandstof. “Op gebruikt frituurvet vliegen? Dat zou nog enigszins duurzaam zijn, maar het gaat om een piepklein percentage.”
Gas wordt gezien als onmisbare fossiele brandstof voor de energietransitie. Misvatting, zegt Hiske. “Gas zou als overbrugging werken. Maar daarmee neem je de noodzaak weg om tot een snelle afbouw van fossiele brandstoffen te komen. We kunnen niet van de ene op de andere dag van het gas af, maar er is nog niet eens een einddatum in het vizier.”
Wat klopt er dan van het verhaal dat aardgas maar de helft van de uitstoot veroorzaakt, als je het vergelijkt met olie? Hiske: “Een Amerikaanse wetenschappelijk onderzoeker heeft juist aangetoond dat de uitstoot van vloeibaar gas uit de VS groter is dan van steenkool, door methaanlekken bij winning en transport.” Juist omdat we geloven in de illusie van gas als transitiebrandstof, met de illusie dat het schoner is dan steenkool, is de industrie volop gaan inzetten op een infrastructuur voor gas, met een groeiende methaanuitstoot als gevolg. “Met de ING als grootste financiers ervan,” stipt Hiske aan. “Dus op basis van een verhaal dat niet klopt, werken we onszelf dieper de crisis in.”
Moeten we dan gas uit de Waddenzee halen? De gaskraan in Groningen weer opendraaien? Hiske vreet zichzelf bijna op van frustratie als ik dat aan haar voorleg. “De echte keuze is: wil je gas of wil je een versnelling van de transitie? En dat is niet het gesprek dat wordt gevoerd.” De frustratie wordt nog groter als ze bedenkt hoeveel geld er is besteed aan gas, toen Rusland de gaskraan dicht draaide. “Zelfs toen we stopten met gas uit Groningen is die vraag niet gesteld. We zijn ons weer aan het vastketenen aan een autoritaire leider. We kunnen ook overstappen naar Qatar, als Amerika toch niet betrouwbaar lijkt, maar we leren niks van het verleden en we blijven afhankelijk van gas.”
Snel van het gas af
Trek alles uit de kast om van het gas af te komen, zegt Hiske. Want dat hebben we nog nooit gedaan. “Er worden nog steeds bloemen gekweekt in kassen die met gas worden verwarmd, die we na vijf dagen in een vaas weggooien. Die maatregel is nog nooit ter sprake gekomen.” Sterker nog: de rol van gas wordt steeds groter in allerlei klimaatoplossingen. “Tata Steel ziet gas als tussenstop op weg naar waterstof. Cruiseschepen gaan varen op gas. Andere scheepvaart gaat over op gas. Dat is het slechtste plan dat je kunt verzinnen. We hebben van een probleem de oplossing gemaakt en daar zijn we massaal in zijn geloven.”
Snel afbouwen van fossiele brandstoffen is moeilijk, maar mogelijk. Ook daar zit een hardnekkig verhaal ons in de weg, vertelt Hiske. “We moeten dat gezamenlijk doen, in Europa of zelfs wereldwijd, wordt er gezegd. En daarmee houden we onszelf in een wurggreep.” Want er komt geen mondiale regering, zelfs het Parijs-akkoord was al een huzarenstukje. We hebben juist koplopers nodig, zegt Hiske. “Als niemand gaat experimenteren, niemand de wetgeving durft uit te dagen, als niemand de normen wil verschuiven, gebeurt er niks.” Een dynamiek die ze herkent rond het reclameverbod voor vliegvakanties en fossiele brandstoffen, dat door gemeentes wordt toegepast. “Wat heeft het voor zin als alleen in Den Haag niet meer mag worden geadverteerd voor vliegreizen, wordt er gezegd. Maar zo werkt verandering. Om te komen tot een landelijk verbod, moeten we lokaal voorbeelden hebben dat het werkt. Dat creëert draagvlak, dat zorgt voor verandering en daardoor kan er echt iets gaan kantelen.”
Auto de deur uit
Juist kleine stappen binnen je eigen invloedsfeer hebben grote impact. Want daardoor ontstaat momentum om een verandering te creëren. Hiske noemt een klein voorbeeld uit haar eigen leven: de gezinsauto ging de deur uit. “Wij wonen in een klein straatje met vijf huizen naast elkaar, waar dus ineens een auto minder is. En vervolgens deden onze buren dat ook, en andere buren ook. Toen was de straat ineens leeg.” Verandering lijkt groot en ongrijpbaar, maar het werkt aanstekelijk. Eén lege parkeerplek werden er drie. Eén lokaal reclameverbod kan de weg banen naar landelijke regelgeving. Eén pensioenfonds dat uitstapt, laat zien: het kán. Hiske: “Het laat zien dat onze verbeeldingskracht eigenlijk te klein is. We zien niet hoe groot de mogelijke stappen kunnen zijn.”
Luister ook naar de podcast: Fossiele misleiding, met Hiske Arts
Foto: JR Korpa (Unsplash)